De jaren tot 2022 staan onvermijdelijk meer dan ooit in het teken van de watergeuzen en de Nederlandse Opstand. Daarom een bespreking van een boek waarin watergeuzen de hoofdpersonen zijn. De erfenis van de Grote Geus is de tweede grote historische roman van Jaap van de Wal na zijn debuut in 2013 met In naam van Oranje. Het in november 2018 uitgekomen boek telt maar liefst 560 pagina’s en zijn eerste heeft er 400. Je moet maar durven als beginnend auteur. 

Beide boeken hebben als hoofdpersoon de Rotterdamse geuzenkapitein tegen wil en dank Jack van Rijn, voor zover ik kon nagaan, een verzonnen figuur. Gebeurtenissen uit het eerste boek komen terug in het tweede, maar beide romans kunnen los van elkaar gelezen worden. 

Het historische vertrekpunt De “Grote Geus” is natuurlijk Hendrik van Brederode, een watergeus van het eerste uur, vroeg gestorven in 1568. Als het boek begint is het april 1567 en is hij in Amsterdam. Het is het onzekere begin van de Nederlandse Opstand. Niemand kan voorspellen welke kant het zal uitgaan: de wettige heer (Filips II) trouw blijven of je tegen hem verzetten? Wie zullen de rebellie steunen? Oranje had geweigerd de opstandelingen te hulp te komen bij Oosterweel. Hij had ook het Smeekschrift niet ondertekend, maar zijn broer Lodewijk weer wél. 

Verhaallijn 1 We maken kennis met Lenaert de Graeff, een schatrijke ijzerhandelaar uit Amsterdam. Hij geniet het volste vertrouwen van Hendrik van Brederode en wordt belast met het beheer en het veilig stellen van diens goudschatten. Als Brederode uit Amsterdam moet vluchten voor de Spaans gezinde autoriteiten is het ook voor De Graeff niet veilig meer. Hij vertrekt met een klein escorte en de kisten vol gouden munten en gaat op zoek naar een veilige plek. Zijn opdracht is het overdragen van de goudschat aan de leider van de Opstand. 

De tocht van De Graeff gaat over Wassenaar naar Antwerpen, van daar naar Brugge en vindt een voorlopig einde in Gent. Daar zal hij drie jaren onderduiken en in die tijd laat hij drie schepen bouwen om die aan de vloot van de watergeuzen toe te voegen. Intussen heeft hij een andere identiteit aangenomen en staat hij bekend als de Graaf van Brugge. De ijzerhandelaar neemt met zijn schepen deel aan de inname van Den Briel, nadat hij eerst nog een avontuurtje beleeft met de Duinkerker kapers. Daarna vinden we Lenaert in Dordrecht, waar hij de eerste vrije Statenvergadering bijwoont in juli 1572. Hij ontmoet kopstukken van de Opstand, zoals Lumey en Filips van Marnix van Sint-Aldegonde. 

Samen met de geuzenkapitein Boisot wordt De Graeff er op uit gestuurd om in Parijs aan de hugenotenleider De Coligny te vragen om troepen ter beschikking te stellen, waarmee de Opstand in de Nederlanden meer kans van slagen heeft. Het wordt een dramatisch bezoek, want ze belanden in de nasleep van de beruchte Bloedbruiloft van Parijs. Dank zij Hendrik van Navarra (de beoogde troonopvolger van Frankrijk en sympathisant van de Hugenoten) weten Boisot en De Graeff in de Zuid-Franse havenstad La Rochelle te komen, waar ze veilig zijn. 

Verhaallijn 2. Zeven jaren nadat Lenaert de Graeff met de noorderzon uit Amsterdam is vertrokken, krijgt de (fictieve) geuzenkapitein Jack van Rijn van geuzenleider Sonoy de opdracht om de van de aardbodem verdwenen ijzerhandelaar op te sporen en te brengen bij Willem van Oranje in Delft. Er is dringend behoefte aan geld voor troepen, want met de Opstand gaat het niet voor de wind. Als kapitein Van Rijn slaagt in zijn missie is de Opstand gered en wacht hem en zijn mannen een vette beloning. 
 Dan zien we de geuzenkapitein de vluchtroute van Lenaert de Graeff volgen, op een doodlopend spoor stuiten, weer nieuwe informatie krijgen, enzovoort. Het spannende is dat Van Rijn en zijn mannen niet de enigen blijken te zijn die op zoek zijn naar de schat van Brederode. Zowel “vriend” (Lumey) als vijand (de Spaanse commandant Romero) azen op de erfenis van de Grote Geus en hun methoden zijn niet zachtzinnig. 

Structuur van het boek. De schrijver heeft de verhaallijn van Lenaert de Graeff en de verhaallijn van Jack van Rijn in zo’n tien stukken geknipt en die stukken vervolgens om en om achter elkaar gezet. Dat betekent voor de lezer dat hij telkens zeven jaar vooruit en dan weer achteruit gaat. Dat stelt hoge eisen aan de kennis van de gebeurtenissen uit de Tachtigjarige Oorlog tussen 1567 en 1577. Telkens moet de lezer zich realiseren wat er zich heeft afgespeeld in de tussentijd van twee hoofdstukken. 

De moeite wordt beloond doordat de lezer over informatie beschikt, die de hoofdpersoon van verhaallijn 2 niet kent, maar heel erg begeert. De lezer weet hoe het zit en ziet zijn helden in het duister tasten. Je identificeert je als toeschouwer zo op een bijzondere wijze met de hoofdfiguren in het verhaal. De auteur zorgt er voor dat de spanning langzaam toeneemt. Hij neemt de lezer mee in gevechten alsof deze er tussenin staat. De mislukte en verwoede pogingen van de watergeuzen onder Boisot om Zierikzee te ontzetten (juni 1576) zijn werkelijk magistraal beschreven.

Commentaar. In het boek wordt heel veel de flashback gebruikt en dat maakt het begrijpen ervan niet makkelijk. Je moet bereid zijn om je tanden in het boek te zetten, figuurlijk dan. Knap gedaan is het opvoeren van de twijfel over de goede bedoelingen van de kopstukken van de Opstand. Zijn ze bereid tot offers of zijn het eigenlijk opportunisten, alleen uit op persoonlijk gewin? Door middel van overpeinzingen van de personen in het verhaal wordt de lezer ook getroffen door de wreedheden en smerigheden, die een gewapende strijd met zich meebrengt. De Opstand komt zodoende op indringende wijze binnen.

Irritaties zijn er ook (bij de recensent) vanwege de (vele) grove spellingfouten, het niet correct weergeven van namen en het lukraak gebruik van persoonlijke voornaamwoorden, terwijl niet duidelijk is wie bedoeld wordt. Helemaal vervelend wordt het als de chronologie van de feiten uit de Opstand niet helemaal klopt. Opmerkelijk is dat de schrijver in alle gevallen wanneer hij het over katholieken heeft het hatelijke woord “papen” gebruikt, terwijl hij voor de andere partij neutrale termen hanteert als protestanten, calvinisten of hugenoten. 

Als de Briellenaren Van der Wal willen vergeven dat hij er lustig op los fantaseert wanneer hij de inname op 1 april beschrijft, dan wil deze recensent hem vergeven dat hij Romero op een feestmaal vlees met aardappelen laat eten.* * 

De aardappelplant in Europa was al een zeldzaamheid anno 1577, maar niemand was nog op het idee gekomen de aardappel ook te eten. Dat zou nog honderd jaar duren.